Hafıza nedir , Nasıl Çalışır , Kaç Tür Hafıza Vardır? - Güncel Forum

**KuMBaR** · 26.01.11, 04:47

Hafıza

Anlık Hafıza(İşlemci hafıza)

Çok kısa süreli hafıza için bu günlerde “işlemci hafıza/working memory” terimi kullanılmakta.Bu terim 1960’larda kognitif (bilişsel) bilimin gelişen bilgisayar teknolojisine atıfta bulunmasından kaynaklanmıştır.

İşlemci hafıza günlük işleri sürdürürken mutlak ihtiyacımız olan hafızadır.Onsuz günlük işlerimizi yürütemeyiz.İşlemci hafıza, kayıt tutarken,bir problem çözerken,bir metni okurken ,alışveriş yaparken hep etkindir.Kapasitesi sınırlı olduğu için dikkat o anda yapılan işte toplanmalıdır.Uygun uyarı ve bilgileri işleme alıp, konuya doğrudan bağlantısı olmayan uyarı ve bilgileri dışlamak gerekir.

Hafıza ile ilgili nöronlar arasında bağlantıların ve kimyasal iletimin kurulmasından önce sadece elektriki impuls ile saklanan bilgi kısa süreli hafızanın konusudur.30-40 sn süre ile sınırlı bir hafızadır. .Prefrontal korteks hasarının bu hafızada bozulmaya yol açtığı bilinmektedir. 1956 yılında Miller G.A. nın yazdığı makale ile bu hafızanın kapasitesinin “yedi birimden” oluştuğunu anlaşıldı.

İşlemci hafıza pek çok zaman orta süreli hafıza ile işbirliği içerisinde çalışır.Bir kitap okunduğunu ya da film seyredildiğini düşünün.Bu esnada kısa süreli hafızaya aktarılan kimi bilgilerden bir kısmı kategorik olarak orta süreli hafızadaki kümelere aktarılacaktır.Bu esnada işlemci hafızada sadece bu kümeleri geri çağırmak üzere bir temsilci(sembol) bulunacak ve yeri geldiğinde orta süreli hafızadaki kümelerin kodları açılarak kısa süreli hafızaya aktarılacaktır.
Okunanı anlama ve probleme çözme yeteneği gibi IQ ile ilişkili becerilerin işlemci hafızanın etkinliğinde rolü vardır. Kişi cümlelerde veya olaylarda geçen temsilcileri birbiriyle ve kayıtlı oldukları kümelerle ilişkileri bakımından kavrayabilmelidir. Burada kavrayış; yani ilişkileri uzun süreli bellekteki kümelerle “bağlantılayabilme” yeteneği bir zeka unsuru olarak öne çıkar.

ORTA VE UZUN SÜRELİ HAFIZA

Bu tür hafıza ,bilginin birkaç bir dakikadan, uzun yıllara değin saklanabilmesi ile ilgili hafızadır.İşlemci hafıza ile uzun süreli hafız arasında yer alan en fazla bir saate kadar uzayabilen kısa süreli bir hafızadan daha bahsedilebilir.Derin temporal bölgelerde kayıt edilen hafızanın bu türünde elektriki olduğu kadar kimyasal olaylarında sürece katıldığı düşünülmektedir.
Nihayetinde, iş uzun süreli hafızaya geldiğinde nöronlar arasında oluşmuş kuvvetli bağlantılar akla gelmektedir.Bu tür hafızanın temporal lobun iç yüzü (medial temporal alan) ,hipokampüs denilen orta beyindeki bir çekirdek grubu ve frontal korteks ile ilgisi vardır.

Uzun süreli hafızanın çeşitleri

Bu hafızanın çalışma şeklini anlayabilmek,onu en az üç kategoriye ayırarak incelemeyi gerektirir.

1.Deklaratif hafıza(tanıtan/bildiren hafıza)

a. Epizodik hafıza

a. Semantik hafıza

2.Prosedürel hafıza

3.Emosyonel(duygusal) hafıza

1.Deklaratif hafıza :

Bilinçli olarak hatırlanabilen ve dilsel olarak ifade edilebilen tüm anı ve bilgiler burada barınır. Hipokampüs, entorhinal korteks başta olmak üzere tüm kortekste bilgi depolanabilir.Bu hafıza iki işlevsel bölüme ayrılır.

a. Epizodik hafızada geçmiş olaylar ardışık şekilde ve yer, zaman ,kişi bağlamında kayıt edilir.
b.Semantik hafıza,olayların sonunda çıkan anlamları kaydeder.Kavramsal düzeydedir.

İki hafıza arasında ayrımı açıklamaya çalışalım.

Epizodik hafızanızda ağaçlarla ilgili deneyimleriniz yer almıştır. Bunları tarihleriyle hatırlarsınız.Bir ağaçlık ortamda sevgilinizle yürümüştünüz Çocukken bir fidan dikmişsinizdir. Ağacın dallarına tırmanarak incir toplamışsınızdır.Bir filmde ağacın kesildiğini görmüş ve üzülmüşsünüzdür.Tek bir olay örgüsü bir kerede epizodik hafızaya işlenir.
Öte yandan semantik hafıza ağaç kavramıyla ilgilidir.Bir ağacın aşağı yukarı şekli,yapraklarının olası renk ve şekilleri,rüzgarda yapraklarının çıkardığı ses , meyve veriyor oluşu gibi ağacı tanımlayan temel bilgiler ağacın semantik bilgisinin kaydını oluşturur.

Deklaratif hafızanın beyinde yerleşimi

Yeni epizodik hatıralar oluşturmak için temporal lobun medial bölgesinin sağlam olması gerektiği anlaşılmıştır.Bu bölgenin hafıza konusunda en önemli yapısal elemanı hipokampüstür.

Hipokampüs ve hafıza

Hipokampüs hasarlandığında, yaşanan yeni olaylar kaydedilemez (anterograd amnezi) Hasardan önceki yakın yıllara ait de bir unutkanlık söz konusudur.(retrograd amnezi)
Ancak uzun yıllar öncesine ait kimi bilgiler kolayca hatırlanabilir.
Yeni bilgilerin öğrenilmesi ve birkaç seneye kadar (birkaç sene) hatıraların saklanması becerisinin temporal loblarla ve daha da önemlisi hipokampüsle ilişkisi olduğu yakın zamanda keşfedildi

Alzheimer hastalığı gibi hipokampüsün erken dönemde tutulduğu hastalıklarda yakın dönem hafızanın ve yeni bilgilerin kaydının bozulmasına karşılık ,uzun yıllar öncesine ait bilgilerin hatırlanabilir ve bazı hünerler (piyano çalma becerisi gibi) korunur (prosedürel hafıza) Bu bilgiler bize temporal medial bölgenin ve özellikle de hipokampüsün yeni epizodik anıların kaydının yapıldığı ve hafıza kayıtlarının orta dönemde korunduğu (pekişmeye bağlı olarak yıllarla ölçülen bir süre) bir bölge olduğunu gösterir.
Daha uzun süre saklanacak kayıtlar hipokampüste pekişip sağlamlaştıkça neokortekse naklediliyorlar gibi görünüyor. Özellikle bilgilerin pekişme sürecinin (konsolidasyon) ve neokortekse iletiminin uykunun REM dönemi esnasında arttığını düşündüren deliller bulunmakta.

Prosedürel (Yöntemsel) Hafıza

Prosedürel hafıza ,deklaratif hafıza gibi içeriği sözel olarak ifade edilebilen ,şuurlu olarak anlaşılabilen türden bir hafıza değildir.Tanım itibarıyla,kayıt altına alınan bilgi ,devinimsel becerilerin , neyin nasıl yapılacağının bilgisidir.Örneğin yüzmeyi veya bisiklete binmeyi, bir sporda sağlanan teknik gelişmeyi (tenis,basketbol vb.) ,enstrüman çalabilmeyi bu tür bilgilerin kaydedildiği prosedürel hafıza sayesinde başarırız.Devinimsel beceriler söz konusu olduğunda bilincin öğrenme sürecine katkısı yok değilse de oldukça sınırlıdır.Esas olan izleme ve taklit etme yeteneğidir. Bilinç dışı işleyen bir süreç sayesinde neyi doğru olarak yapacağımıza dair bir anlayış geliştirir ve tekrar yoluyla işleyen doğru yöntemi öğreniriz. Bilinç dışı işleyen öğrenme ve kayıt tutma süreci günlük pek çok faaliyet esnasında bilinçli dikkatten tasarruf sağlar.
Epizodik hafıza ile prosedürel hafızanın birbirinden bağımsız çalıştığı anlaşılmaktadır.Eskrim gibi bir sportif eğitim sırasında öğrenciler hergün yaptıkları hareketleri epizodik hafızalarında kaydederler.Ertesi gün yaptıkları hareketler sorulduğunda doğru cevaplar verirler.Ancak performans artışı öğrenciye göre değişir. Sözel olarak ifade edilemeyen , doğru hareketlerin egzersizler esnasında tekrar edilerek şekillendirilen bilinçdışı kayıtları prosedürel hafızanın konusudur.Epizodik hafızasında sorun olan bir eskrim öğrencisi ise verilen derslerde ilerleyebilir.Sonunda iyi bir eskrimcinin yeteneklerini kazanabildiği halde, hangi hareketler üzerinde ne zaman çalışıldığı sorulduğunda bunları hatırlamayacaktır.
Basal gangliyonlar ve beyincik prosedürel hafızanın kayedildiği başlıca merkezlerdir.

Prosedürel bilgi

Prosedürel hafızanın beceri gerektiren davranışların kaydını yaptığını anlattıktan sonra , kognitif (bilişsel) psikolojinin gündeme getirdiği yeni bir kavram olan “prosedürel bilgi kavramından” bahsetmek istiyorum.Tusla Üniversitesi psikoloji bölümünden Pawel Lewicki’nin geliştirdiği bir kavram olan prosedürel bilgi,günlük deneyimlerimizin bilinçdışı algısı sonucu kaydedilen örtük hükümler ve önyargıları içerir. Tesadüflere ve içsel yaşantılara dayalı bu hükümler bilinç alanının dışında yoğunlaşır ve üstü örtük şemalara dönüşür.Gördüğü bir yüzü çekici bulan birisin algısı işte böylesi bir “prosedüral bilgiye” dayanmaktadır..Zira çekici bir yüzün neden çekici olduğu dil ile herkesçe anlaşılır biçimde ifade edilemez.Bu kavram bir şakanın neden bazılarınca komik bulunurken diğerlerinin “buz kestiğini” de açıklar..
Lewicki bu tür bilginin “self –perpetuating” sıfatıyla nitelendirilebilecek (kendi kendisini besleyen-idame ettiren, geliştiren) yapısına dikkat çekiyor.Prosedürel bilgi bir yanıyla dışsal dünyanın şuuraltı içsel bir temsilini sunan ve bu yönüyle hayatı kolaylaştıran ,bilinçli faaliyetlerin yükünü azaltan faydalı bir fonksiyondur.Ancak oluşan şemaların fazla kişisel , bulanık,yineleme zorlantısı gösteren ve bilinçli denetimden azade tabiatı, kimi durumlarda psikonevrozlara hatta kişilik bozukluklarına yol açabilmektedir

Emosyonel hafıza

Emosyonel hafıza , deklaratif hafızanın kaydettiği duyguya ilişkin “bilinçli ama sönük” bilgiden farklı olarak duyguların “bilinçdışı ve aynı kuvvetle yeniden canlandırılabilmeye” uygun bir kaydını tutar.
Amygdala çekirdeklerde özellikle, korku, öfke, kıskançlık, utanç gibi şartlı reflekse konu olacak duygular kaydedilir.Bu tür duygular kişinin kortikal menşeli bilinçli düşünceleri şekillenmeden önce “alt yol” üzerinden geçer ve amygdala çekirdeklerde kaydedilir.Duygusal izlerin güçlü olduğu bir olayla ilgili olarak bilginin yanı sıra duygu durumuna dair bir betimleme epizodik hafızada bulunur.Ama anıların duygusal olarak tekrar yaşanmasını mümkün kılan bir anda duygular çok canlı olarak ortaya çıkarlar.Mesela bir çift yıllar sonra çocuklarını evlendirirken ,evlilik yıldönümünü keyifle kutlarken keza bir ayrılık halinde eski acı tatlı hatıralarını düşünürken amgydala çekirdeklerde kayıtlı güçlü duygular o an yaşanıyormuşçasına canlanabilir..Böylesi bir duygusal yaşantı amgydala çekirdeklerde kaydedilen kaygı,korku ve utanç gibi yoğun duyguların bir vesileyle uyandırıldığı(mesela elektriki olarak uyarıldığı) anlarda da çıkabilir.Duygusal kaydın bu çeşidi bilinçli olmayan bir yoldan yani kortekse uğramadan kaydedilmektedir. Bu yüzden istemli olarak geri çağrılamaz.
İngiliz Columbia üniversitesinden W.J.Jacobs’a ve Arizona Ünviversitesinden Lynn Nadel’e göre erken çocukluk döneminde yeterince olgunlaşmamış hipokampüs yüzünden travmatik olayların daha sonra kolayca hatırlanacak “epizodik” kaydı tutulamaz.Ancak daha erken gelişen emosyonel kayıt sistemi (amygdale) bilinçdışı kayıtları tutabilir..Bu araştırmacılara göre erken çocukluk travmalarının hatırlanmamasına rağmen zihinsel yaşamı etkilemesi böyle açıklanabilir.

Benzer Konular
Konu	Konuyu Başlatan	Forum	Cevaplar	Son Mesaj
Hafıza Nasıl Güçlendirilir?	Aydanur	Psikoloji	0	05.10.10 20:39
Hafıza nasıl geliştirilir?	inci	Sağlık	6	07.09.10 19:07
CAPTCHA Nedir ? Nasıl Çalışır ?	Zebani	vBulletin	0	26.12.08 05:58
Hafıza Kartına Format Nasıl Atılır ?(teLefon İçin)	SuppoRt	Cep Telefonları	2	23.08.08 21:30
Ses kartı nedir nasıl çalışır	SuppoRt	Bilgisayar Bilgileri	0	09.08.08 14:37

Seçenekler
Yazdırılabilir şekli göster Sayfayı E-Mail olarak gönder